Karyera Məsləhətləri

Mühasibatlıq sadəcə rəqəmlərlə işləmək deyil-bu, biznesin "daxili dili"dir. Biznesdə baş verən maliyyə əhəmiyyətli əməliyyatların icrası, faktlaşdırılması, təsnifləşdirilməsi və qərarvermə üçün istifadə olunmasıdır. Başqa sözlə, yaxşı mühasib olmaq müəssisənin maliyyə sağlamlığına nəzarət etmək, qanunvericiliyin tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərmək və strateji qərarların qəbuluna dəstək olmaq deməkdir. Yeni başlayan bir mühasib kimi sizdən gözləntilər çox ola bilər, amma doğru addımlar sizi sürətlə inkişaf etdirə bilər.

Aşağıda bu yolda sizə kömək edəcək əsas karyera məsləhətləri yer alır:

1. Mühasibatlığın əsas nəzəri məsələlərini öyrənin.

Yeni başlayan mühasiblər üçün aşağıdakı nəzəri biliklər vacibdir:

• Maliyyə bərabərliyi prinsipi
• İkili yazılış prinsipi (debet/kredit)
• Hesab planı və hesabların təsnifatı
• Mühasibat uçotu və vergi uçotu arasındakı fərqlər
• Maliyyə hesabatlarının hazırlanması: balans, mənfəət və zərər, pul vəsaitlərinin hərəkəti, şəxsi kapital və dəyişikliklər

2. Mühasibatlıqla bağlı proqram təminatlarını öyrənin.

Azərbaycan reallığında bir çox müəssisədə 1C proqramı istifadə olunur. Bu səbəbdən:

• Ən azı 1C 8.3 versiyası üzrə biliklərə yiyələnin
• Satış, alış, bank, kassa, əsas vəsaitlər modullarını praktiki öyrənin
• Dövriyyə balans cədvəlini hazırlamağı və təqdim etməyi bacarın
• Demo versiyalar üzərində məşq edin və ya təlimlərə qatılın

Logo, SAP və ya Excel əsasında aparılan mühasibatlıq proseslərinə də bələd olmaq sizi rəqabətli edər.

3. Vergi və sosial sığorta qanunvericiliyi ilə tanış olun.

Yeni başlayan mühasibin ən çox çətinlik çəkdiyi sahələrdən biri də vergi uçotu və bəyannamələridir.

Öyrənilməli əsas məqamlar:

• Vergi Məcəlləsinin Ümumi Hissəsi: Bu hissədə vergi ödəyicisinin, vergi orqanının hüquq və vəzifələrini, həmçinin vergi nəzarət tədbirlərinin mahiyyətini başa düşəcəksiniz.
• Vergi Məcəlləsinin Xüsusi Hissəsi: Bu hissədə ƏDV, sadələşdirilmiş vergi, mənfəət və gəlir vergisi bəyannamələri üzrə qanunvericiliyi öyrənəcəksiniz. Həmçinin, Dövlət Vergi Xidmətinin səhifəsindən hər bir bəyannamə üzrə təlimatlarla tanış olmaq Sizin praktiki təcrübənizin inkişafına da kömək olacaqdır.
• Sosial Sığorta qanunvericiliyi: Bu çərçivədə Sosial Sığorta haqqqında Qanun və İcbari Tibbi Sığorta haqqında Qanunları öyrənmək faydalıdır.

4. Maliyyə təhlili bacarığınızı inkişaf etdirin

Mühasib sadəcə rəqəmləri qeyd edən deyil, onları analiz edib təqdim edə bilən şəxs olmalıdır.

Müasir mühasibin bacarmalı olduğu əsas maliyyə bilik və bacarılları:

• Rentabellik göstəriciləri (ROA, ROE və s.)
• Nağd pul axınlarının təhlili
• Büdcə ilə faktiki xərclərin müqayisəsi
• Maliyyə əmsalları (likvidlik, mənfəət, fəaliyyət və digər maliyyə əmsalları)
• Maliyyə cədvəllərinin analizi (horizontal, vertikal və trend metodlar)

Excel və ya Power BI kimi vasitələrdən istifadə edərək bu analizləri vizuallaşdırmağı öyrənin.

5. Sənədləşmə və arxivləşdirmə mədəniyyətinizi inkişaf etdirin

Mühasibin işi yalnız rəqəmlərlə yox, sənədlərlə də sıx əlaqəlidir. İstənilən əməliyyatın arxasında rəsmi sənəd durmalıdır.

Öyrənməli olduğunuz sənədlər:

• Qaimələr, hesab-fakturalar
• Bank çıxarışları
• Əmək haqqı cədvəlləri
• Əsas vəsait aktları və digər daxili sənədlər

Fayl strukturu qurun, sənədləri düzgün adlandırın və saxlayın – bu sizin etibarlılığınızı artırar. Elə edin ki, sənədlər sizinlə danışsın.

6. Etika və peşəkar davranış prinsiplərinə əməl edin

Mühasibin etik baxımdan aşağıdakı dəyərlərə malik olmalı, özündə inkişaf etdirməlidir.

• Dəqiqlik – Səhvsiz qeydiyyat və hesabat
• Məsuliyyət – Vaxtında və düzgün sənədləşmə
• İnkişaf – Daim yenilənən bilik və bacarıq

Mühasib məlumatla işləyən etibarlı şəxs olmalıdır. Bu etibar peşə davranışı ilə formalaşır:

• Məlumatların məxfiliyinə əməl edin
• Korrupsiya, "ikili uçot" kimi hallardan uzaq olun
• Rəhbərliyə və müfəttişlərə dəqiq və şəffaf məlumat təqdim edin
• Səhvinizi gizlətməyin-onu vaxtında düzəltmək daha doğrudur

7. Davamlılıq və özünüinkişaf yolunu seçin

Peşəkar mühasib olmaq üçün daim öyrənmək şərtdir. Texnologiya, qanunvericilik və biznes prosesi dəyişdikcə sizin də bilikləriniz təzələnməlidir.

Özünüzə illik inkişaf planı qurun:

• Hər ay bir yeni mövzu öyrənin (məsələn: amortizasiya, vergi güzəştləri, inventarizasiya və s.)
• Vebinar və seminarları izləyin
• Peşəkar forumlara qoşulun
• Əgər perspektiv düşünürsünüzsə: PMS, ACCA, CIMA, CPA kimi beynəlxalq sertifikatlara baxın

Kadr kargüzarı və əmək haqqının hesablanması-hər bir təşkilatın arxa planda dayanan, lakin çox vacib olan sahələridir. Bu sahələrdə çalışan mütəxəssislər əməkdaşların sənədləşməsi, maaşların düzgün hesablanması və əmək qanunvericiliyinə uyğunluq kimi kritik funksiyaları yerinə yetirirlər.

Əgər siz bu sahədə yenisinizsə, aşağıdakı məsləhətlər sizə özünüzü inkişaf etdirmək və peşəkar karyera qurmaqda yardımçı olacaq.

1. Əmək qanunvericiliyinin əsaslarını mütləq öyrənin

Kadr işinin əsasını Əmək Məcəlləsi təşkil edir. Ona görə də ilk növbədə aşağıdakı sahələri yaxşı öyrənməlisiniz:

• Əmək müqaviləsinin bağlanması, dəyişdirilməsi (ƏM: 9-12, 42-44, 45, 47, 46, 48, 49, 51, 52, 53, 57, 95-99)
• Məzuniyyət (ƏM: 110-113, 114-116, 131-138, 139-142, 122-124, 125-128)
• Əmək qabiliyyətinin itirilməsi (ƏM: 225, "Sığortaolunanlar üçün xəstəlik vərəqələrinin elektron sənəd formasında tərtib edilməsi qaydası haqqında təlimat"ın təsdiq edilməsi barədə AR NK Qərarı, 8 Yanvar 1993-cü il, N9)
• Ezamiyyə (İşçilərin Ezamiyyə Qaydaları"nın təsdiq edilməsi haqqında Mal. Naz.-nin Kollegiya Qərarı, N Q-01, 18 yanvar 2012-ci il, Ezamiyyə xərclərinin normaları haqqında AR NK-nin Qərarı, N14, 25 Yanvar 2008-ci il)
• Artıq işləmə (ƏM: 99-102, 164, 165)
• İş şəraitində dəyişikliklər (ƏM: 56-62)
• Əmək müqaviləsinin xitamı (ƏM: 68-72, 73-76, 78-80, 143-146)
• Əmək haqqı (ƏM: 154-155, 156-158, 169, 171, 172-176, 177-179,VM: 98, 102, 150, SSHQ. 14, 14-1, 15, İTSHQ: 9, 15-10, 15-11, Orta əmək haqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödənclərin müəyyən edilməsi barədə Nazirlər Kabinetinin 2000-ci il 15 iyul tarixli, 126 nömrəli qərarı)
• İntizam tədbirləri və əsaslandırılmış xəbərdarlıqlar

Əmək Məcəlləsinin son versiyasını çap edib istifadəçi qeydləri ilə oxuyun. Hər maddənin yanında praktiki nümunələr yazın.

2. Əmək müqaviləsi bildirişi və ƏMAS sistemi ilə iş bacarığı

Yeni başlayan kadr kargüzarlarının bilməli olduğu əsas praktiki bacarıqlardan biri də ƏMAS sistemi üzərindən əmək müqavilələrinin göndərilməsi və izlənməsidir.

Öyrənməli olduğunuz sistemlər:

• www.e-gov.az, e-social.gov.az- Əmək müqaviləsi bildirişi sistemi
• ASAN Login / E-imza ilə daxil olma qaydası
• Yeni müqavilə qeydiyyatı, dəyişiklik və xitam vermə funksiyaları
• Əmək kitabçası əvəzi olan məlumatların idarə olunması

Real və ya demo mühitdə müqavilə bildirişi yaratmaq məşqləri edin.

3. Əmək haqqının hesablanması qaydalarını praktiki öyrənin

Əmək haqqı sahəsi yalnız "maaşın hesabatı" deyil. Bu, əmək, vergi və sosial qanunvericiliyin kəsişdiyi mürəkkəb bir sahədir.

Öyrənilməli əsas mövzular:

• Tarif maaş, saatlıq və aylıq əməkhaqqı sistemləri
• Gecikmələr, artıq iş saatları, gecə növbəsi əlavələri
• Vergi və sosial tutulmalar (DSMF, İşsizlik, Tibbi sığorta, Gəlir vergisi və s.)
• Əmək haqqı cədvəlləri, tabel və məzuniyyət haqqı hesablanması
• Ezamiyyə, mükafat və kompensasiyalar

Excel proqramında əmək haqqı hesablama cədvəli yaratmaqla təcrübə toplayın.

4. Kadr sənədlərinin idarə olunmasını və arxivləşməni öyrənin

Kadr işi-sənədləşmə işidir. Sizin yaratdığınız hər sənəd potensial hüquqi sənəd sayılır. Odur ki:

Əsas sənədlər:

• Əmək müqavilələri və əlavələri
• Əmr formaları (işə qəbul, məzuniyyət, ezamiyyət, intizam tənbehi və s.)
• Tabel (iş vaxtının uçotu)
• Şəxsi işlər və şəxsi anketlər
• İşçi heyəti üzrə əmrlərin jurnalı

Sənədləri fiziki və elektron formada arxivləmək üçün sistemli metodlar qurun.

5. Əməkdaşlarla etik baxımından düzgün münasibət qurun

İnsan resursları mütəxəssisi- həm əməkdaşların, həm də rəhbərliyin etibar etdiyi bir fiqurdur. Buna görə sizdən:

• Sakit və peşəkar ünsiyyət
• Hüquqi məsələlərdə obyektiv yanaşma
• Məlumatların gizliliyinə ciddi riayət
• Konfliktlərin idarə olunmasında balanslı mövqe

tələb olunur.

HR olaraq sizin sözünüz təkcə kadr əmrinə yox, insan psixologiyasına da təsir edir. Bu məsuliyyəti anlayın.

6. Təlimlərdə və sertifikat proqramlarında iştirak edin

Yeni başlayan biri üçün həm nəzəri, həm də praktiki bilikləri birləşdirmək vacibdir. Aşağıdakı mövzularda təlimlərdə iştirak etməyiniz tövsiyə olunur:

• Əmək qanunvericiliyi və sənədləşmə
• E-gov portalının istifadə qaydaları
• Əmək haqqı uçotu və DSMF hesabatları
• İnsan resurslarının idarə edilməsi (HR menecment)

Peşəkar olmaq istəyirsinizsə, HR üzrə beynəlxalq sertifikatlara da (SHRM, CIPD və s.) maraq göstərə bilərsiniz.

7. Əməkdaşların məlumat bazasını idarə etməyi öyrənin

Yaxşı HR mütəxəssisi əməkdaşlarla bağlı tam, dəqiq və yenilənmiş informasiya bazasına sahib olmalıdır:

• İşə qəbul tarixləri
• Əmək haqqı dəyişiklikləri
• Təlim və inkişaf planları
• Məzuniyyət günləri və balansları

Bunları ya Excel ilə, ya da HRM proqramları ilə idarə etmək üçün struktur qurmağı öyrənin.

Qısası əmək haqqı və kadr sahəsi hüquqi, texniki və insani biliklərin bir araya gəldiyi unikal bir sahədir. Əgər:

• Əmək qanunvericiliyini bilirsinizsə,
• Prosesləri sənədləşdirə bilirsinizsə,
• İnsanlarla düzgün ünsiyyət qura bilirsinizsə,

onda bu sahədə uzaqgörən bir HR mütəxəssisi kimi inkişaf edə bilərsiniz.